وینسلو روبرتسون و لینا بنعبدالله: سال 2015 سالی پر از رویداد برای دیپلماسی چین و آفریقا بود. مقامات رسمی سطحبالای بسیاری از هردو طرف به سفر به طرف دیگر رفتند؛ اتحادیه آفریقا و چین موافقتنامههای بهیادماندنیای امضا کردند. چین در نهایت این توافق را حاصل کرد که در جیبوتی یک پایگاه نظامی درست کند و توافقات چندلایهای را با کشورهای آفریقایی به امضا رساند.
اوج تلاشهای دیپلماتیک چین در سال گذشته میلادی اجلاس همکاری چین- آفریقا بود که اوایل دسامبر گذشته در ژوهانسبورگ برگزار شد و نمایندگانی از 50 کشور آفریقایی، اتحادیه آفریقا و البته چین در آن گرد هم آمدند. برگزاری این اجلاس چند سوال را به ذهن متبادر میکند که در ادامه به آنها پاسخ داده میشود.
سطح روابط بین چین و آفریقا چقدر بالاست؟
برای شرکت در اجلاس سهسالانه همکاری چین و آفریقا ابتدا وزرای کشورهای شرکتکننده دور هم جمع میشوند تا روی سیاستها و برنامهها کار کنند و سپس اگر به توافق رسیدند، رهبران کشورها به اجلاس سران دعوت میشوند. این روند خستهکننده اداری بسیار مهم است. از میان شش نشست قبلی وزیران کشورها تنها یک نشست به برگزاری اجلاس سران در پکن 2006 منجر شد. اجلاس سران دسامبر گذشته اولین اجلاسی بود که در قاره آفریقا برگزار شد. این امر نشاندهنده این است که روابط بین چین و آفریقا روزبهروز در حال بالاتر رفتن است.
معنی دقیق 60 میلیارد دلار سرمایهگذاری چین چیست؟
چین در اجلاس دسامبر گذشته قول داد که در قاره آفریقا 60 میلیارد دلار سرمایهگذاری کند. سهم زیادی از این مبلغ در قالب وام و اعتبارات صادراتی خواهد بود. تنها 5 میلیارد دلار از این سرمایه به صورت کمک بلاعوض و وامهای بدون بهره ارائه میشود. کمکهای چین متفاوت خواهد بود از آنچه سازمان همکاری و توسعه اقتصادی به عنوان کمککنندههای توسعهای رسمی تعریف میکند. در خارج از چین، هنوز کسی نمیداند که 55 میلیارد دلار باقیمانده چطور از سوی چین به آفریقا تخصیص داده خواهد شد.
آیا چین خیلی در آفریقا سرمایهگذاری کرده است؟
بیشتر معاملات بزرگ چین و آفریقا در قالب وامهایی است که به وسیله بانک سیاستگذاری چین فراهم میشود. میتوان گفت که این وامها سرمایهگذاری مستقیم خارجی محسوب نمیشود چون شرکت یا نهاد حقوقی از یک کشور در شرکت یا نهاد حقوقی در کشور دیگری سرمایهگذاری نکرده است. اما در عین حال، میتوان آن را سرمایهگذاری خارجی در نظر گرفت چراکه دستکم قدرت 10 درصدی رأی را برای بنگاه سرمایهگذار مستقیم در نظر گرفته است. چین اخیرا اعلام کرد که میزان سرمایهگذاری تجمعی این کشور در قاره آفریقا بین سالهای 2000 تا 2014 به اندازه 30 میلیارد دلار بوده که نشان میدهد چین به طور میانگین سالانه حدود 2 میلیارد دلار سرمایه به آفریقا برده است. این میزان البته زیاد است اما کمتر از سرمایهگذاری سالانه امریکا در قاره آفریقا است. البته باید گفت که حدود 40 درصد سرمایهگذاریهای چین در آفریقا در نیمه اول سال انجام میشود که از نظر حسابداری اهمیت زیادی ندارد. آن طور که آمار اقتصادی چین نشان میدهد، میزان سرمایهگذاری مستقیم خارجی چین در آفریقا کمتر از 5 درصد سرمایهگذاریهای مستقیم خارجی چین است که نشان میدهد این کشور چندان ریختوپاشی هم برای آفریقا نکرده است.
آیا کمکهای چین باعث ایمن شدن معاملات خواهد شد؟
پاسخ به این سوال البته بستگی به این دارد که کمکهای چین در چه قالبی صورت بگیرد. اساسا کمکهایی که چین به آفریقا انجام میدهد بیشتر در قالب وام است و همبستگی واقعی بین کمکها و دیگر منابع وجود ندارد. سازمان همکاری و توسعه اقتصادی اعلام کرده است که کمکهای چین به آفریقا کمتر از سالی 2 میلیارد دلار است؛ در حالی که کمکهای امریکا 8 میلیارد دلار است. رئیسجمهور چین در سخنرانی خود در اجلاس سران همکاری چین و آفریقا اعلام کرد که 156 میلیون دلار کمک اضطراری برای غذا به قاره آفریقا انجام میدهد، در حالی که سازمان ملل قول داده است حدود 100 میلیون دلار کمک نظامی به اتحادیه آفریقا ارائه کند. مجموع همه این ارقام بسیار کمتر از میلیاردها دلاری است که چین در قالب وام دادن بانک سیاستگذاری چین به پروژههای آفریقایی ارائه میکند. بنابراین چون اندازه کمکها از اندازه معاملات خیلی کوچکتر است، بعید است که بتواند به ایمن شدن معاملات چین و آفریقا منجر شود.
طرفین چه به دست میآورند؟
هنوز جزئیاتی از اجلاس به دست داده نشده و مشخص نیست چه کشورهایی درگیر «100 برنامه در حوزه انرژیهای پاک، حفاظت از حیات وحش، کشاورزی سازگار با محیط زیست و ساخت شهرهای هوشمند» باشند. نتیجه بستگی به این دارد که هریک از کشورهای آفریقایی به طور انفرادی چه رابطهای با چین داشته باشند. روابط تجاری آفریقا و چین در سال 2014 حدود 220 میلیارد دلار بوده و تخمین زده شده که در سال گذشته میلادی نیز تقریبا 300 میلیارد دلار باشد. بسیاری از کشورهای آفریقایی با وجود بخشودگیهایی که از سوی کشورهای پیشرفته نصیبشان میشود، باز هم کسری تجاری زیادی در مبادلات با چین دارند. میزان سرمایهای که آنها جذب خواهند کرد به میزان تجربه آنها در ارزیابی ریسک، مدیریت پروژه و چگونگی درگیر شدن آنها با سیستم اقتصادی چین بستگی دارد.
منبع: واشنگتن پست