گزارش تحقیقی ماهنامه آینده نگر از بررسی جزئیاتی از میزان درآمد و هزینه خانوار در مناطق شهری و روستایی

امورات خانواده‌ها در شهر و روستا چگونه می‌گذرد؟

 

محمد عدلی

ماراتن تاریخی درآمد و هزینه در خانواده‌های ایرانی همچنان جریان دارد. آن‌طور که شاخص تورم نشان می‌دهد، هزینه‌هایی که برای گذران زندگی باید صرف شود، دائما در مسیر صعودی گام برمی‌دارد و درآمدها نیز در این ماراتن نفس‌گیر به دنبال آن می‌دود تا بودجه خانوار دچار کسری نشود. آمارهای رسمی از میزان درآمد و هزینه خانواده‌های شهری و روستایی نشان می‌دهد که طی سال‌های گذشته عموما میزان هزینه سالانه خانواده‌ها بالاتر از سطح درآمد آنها در طول یک سال بوده است. کارشناسان اقتصادی از این پدیده به عنوان کسری بودجه خانوار یاد می‌کنند و معتقدند یکی از دلایل بروز چنین پدیده‌ای در آمارها این است که برخی از خانوارهای جامعه آماری در مقابل سوال آمارگیرندگان، میزان درآمدهای خود را کمتر از سطح واقعی اعلام می‌کنند. به این ترتیب که آنها معمولا برخی درآمدهای جانبی خود را ذکر نمی‌کنند و این موضوع موجب می‌شود متوسط هزینه‌های آنها در طول سال بالاتر از درآمدشان قرار گیرد. با وجود این، پس از مدت‌ها در سال گذشته متوسط درآمد خانوار از میزان هزینه‌ها بالاتر قرار گرفت تا به اصطلاح اقتصادی، مبلغی به عنوان پس‌انداز برای آنها باقی مانده باشد. این اتفاق هم در مورد خانوار شهری و هم برای خانوار روستایی رقم خورد تا برخی از کارشناسان آن را به کاهش چشم‌گیر نرخ تورم در این سال نسبت دهند. آن‌طور که آمارها نشان می‌دهد در سال 93 و 94 میزان افزایش دستمزد کارگران و حقوق کارمندان قدری بالاتر از نرخ تورم این سال‌ها بوده است و این موضوع به احیای جزئی از عقب‌ماندگی دستمزد از تورم، کمک کرده است. هرچند که همچنان دستمزد کارگران و حقوق کارمندان عقب‌ماندگی قابل توجهی نسبت به رشد نرخ تورم در سال‌های گذشته دارد اما در دو سال اخیر اندکی از این مسیر اصلاح شده است. شاید به همین دلیل باشد که پس از مدت‌ها میزان متوسط درآمد خانوار شهری و روستایی از میزان هزینه‌های آنها پیشی گرفته است. سعید لیلاز کارشناس مسائل اقتصادی معتقد است که در سال 92 قدرت خرید کارگران به آنچه در اوایل دهه 80 قرار داشت بازگشت و در این شرایط اگر سالانه 15 درصد به قدرت خرید کارگران اضافه شود تا سال 96 این شاخص به آنچه در سال 89 بود می‌رسد. تحلیل‌گران اقتصادی معتقدند که آنچه امروز در اقتصاد ایران به عنوان بحران کمبود تقاضا موجب رکود شده ناشی از کاهش چشم‌گیر قدرت خرید طبقه متوسط و پایین جامعه در سال‌های انتهای دهه 80 و دو سال ابتدایی دهه 90 است. در این شرایط در حالی از ضرورت احیای 15درصدی قدرت خرید در هر سال سخن گفته شده است که طی دو سال اخیر میزان رشد دستمزدها در حد چند درصد بالاتر از نرخ تورم بوده است.

 درآمد از هزینه پیشی گرفت

طبق گزارش‌های مرکز آمار ایران در سال 93 به طور متوسط درآمد یک خانواده شهری نسبت به سال 92 معادل 18 درصد رشد داشته است در حالی که متوسط هزینه‌ها در یک خانواده شهری افزایش 14 درصدی را تجربه کرده است. در مورد خانوار روستایی نیز آمارها از افزایش 14.8درصدی درآمد یک خانواده روستایی حکایت دارد در حالی که هزینه‌های آنها به طور میانگین 6.9 درصد افزایش داشته است. این آمارها نشان می‌دهد که پس از مدت‌ها در سال گذشته میزان رشد درآمد، بیشتر از میزان رشد هزینه بوده است.

 تورم در شهر و روستا

افزايش هزينه‌ها طي سال گذشته در شهرها شتاب بيشتري نسبت به روستاها داشته است. آمار نرخ تورم اثبات مي‌كند كه سال گذشته به طور متوسط ميزان رشد هزينه‌ها در شهرها 14.8 درصد بوده و در روستاها به طور متوسط 13.7 درصد به هزينه‌ها اضافه شده است. روند نزولي تورم در سال 94 هم ادامه پيدا كرده است به طوري كه نرخ تورم در نقاط شهري در 12ماهه منتهي به دي‌ماه سال جاري به 12.2 درصد رسيده است. اين شاخص در روستاها طي 12 ماه منتهي به دي‌ماه سال جاري 11.5 درصد برآورد شده است.

نرخ تورم در مناطق شهري در حالي سال 93 معادل 14.8 درصد برآورد شده است كه در سال 92 اين شاخص 32.1 درصد بوده است. ميزان افزايش قيمت در بخش خوراكي‌ها طي سال 92 در مناطق شهري 44.4 درصد ثبت شده است. اين شاخص در سال 93 به 9.7 درصد كاهش يافته است. در بخش غيرخوراكي‌ها ميزان افزايش قيمت در سال 92 معادل 27.1 درصد بوده است در حالي كه در سال 93 به 17.2 درصد رسيده است. در مناطق روستايي نيز شاخص تورم درحالي در سال 93، 13.7 درصد بوده كه در سال 92، 36.1 درصد براي آن به ثبت رسيده است. ميزان افزايش قيمت خوراكي‌ها در مناطق روستايي طي سال 92، 43.3 درصد بوده كه در سال 93 به 8.9 درصد رسيده است. در بخش غيرخوراكي نيز افزايش قيمت در روستاها طي سال 92 معادل 30.5 درصد بوده و در سال گذشته به 17.8 درصد رسيده است.

 

درآمدها از چه شغل‌هایی به دست می‌آید؟

ترکیب مشاغل در شهر تفاوت‌هایی با روستا دارد. آن‌طور که گزارش مرکز آمار ایران نشان می‌دهد ترکیب درآمد خانوار شهری در سال 93 به گونه‌ای است که 32.3 درصد از مشاغل مربوط به مشاغل مزد و حقوق‌بگیری است. 16.3 درصد مشاغل آزاد دارند و 51.4 درصد در بخش متفرقه قرار می‌گیرند. در سال 93 درآمد از مشاغل مزد و حقوق‌بگیری، درآمد از مشاغل آزاد کشاورزی و غیرکشاورزی و درآمد متفرقه در سطح شهری به ترتیب به میزان 27.1، 14.9 و 13.8 درصد رشد داشته است.

در روستاها مشاغل به گونه‌ای تقسیم شده‌اند که 30.7 درصد مربوط به مشاغل آزاد کشاورزی و غیرکشاورزی است، 29.6 درصد مشاغل مزد و حقوق‌بگیری است و 39.7 درصد مشاغل نیز متفرقه ثبت شده است. درآمد از مشاغل مزد و حقوق‌بگیری، درآمد از مشاغل آزاد کشاورزی و غیرکشاورزی و درآمد متفرقه در سطح روستایی به ترتیب به میزان 24.5، 19.7 و 5.4 درصد رشد داشته است.

 

درآمد و هزینه‌های یک خانواده شهری در سال 93

 

متوسط تعداد اعضای خانواده

3.46 نفر

متوسط درآمد یک خانواده

سالانه 24 میلیون و 131 هزار تومان

ماهانه 2 میلیون و 10 هرار تومان

18 درصد افزایش نسبت به سال 92

 متوسط کل هزینه یک خانواده

سالانه 23 میلیون و 486 هزار تومان

ماهانه یک میلیون و 957 هزار تومان

14 درصد افزایش نسبت به سال 92

پس‌انداز ماهانه: 53 هزار تومان

هزينه‌های خوراكي يك خانواده

5 میلیون و 812 هزار تومان در سال

5.8 درصد افزایش نسبت به سال 92

24.7 درصد از کل هزینه‌های خانواده شهری در طول سال صرف خوراکی می‌شود.

 ترکیب هزینه‌های خوراکی یک خانواده شهری

گوشت 22 درصد

آرد، نان و غلات 21 درصد

میوه و سبزی 18 درصد

لبنیات و تخم‌مرغ 12 درصد

نوشابه، دخانیات و غذای آماده 8 درصد

قند، شکر و شیرینی 7 درصد

حبوبات و خشکبار 5 درصد

روغن 4 درصد

ادویه و چاشنی 3 درصد

هزينه‌هاي غيرخوراكي‌

17 میلیون و 673 هزار تومان در سال

17 درصد افزایش نسبت به سال 92

بیش از 75 درصد از هزینه‌های یک خانواده شهری مربوط به امور غیرخوراکی است.

 ترکیب هزینه‌های غیرخوراکی خانواده شهری

مسکن 44 درصد

حمل و نقل 15 درصد

بهداشت و درمان 13 درصد

پوشاک و کفش 6 درصد

اثاث و خدمات 6 درصد

تفریحات و فرهنگ 4 درصد

کالا و خدمات متفرقه 12 درصد

درآمد و هزینه یک خانوار روستایی در سال 93

متوسط تعداد اعضای خانواده

3.73 نفر

متوسط درآمد یک خانواده

سالانه 13 میلیون و 905 هزار تومان

ماهانه یک میلیون و 158 هزار تومان

14.8 درصد افزایش نسبت به سال 92

 متوسط کل هزینه یک خانواده

سالانه 13 میلیون و 852 هزار تومان

ماهانه یک میلیون و 154 هزار تومان

6.9 درصد افزایش نسبت سال 92

پس‌انداز ماهیانه: 4 هزار تومان

 هزينه‌های خوراكي

5 میلیون و 703 هزار تومان در سال

1.7 درصد افزایش نسبت به سال 92

41.1 درصد از هزینه‌های خانوار روستایی سالانه صرف خوراکی می‌شود.

 ترکیب هزینه‌های خوراکی یک خانواده روستایی

گوشت 20 درصد

آرد، نان و غلات 25 درصد

میوه و سبزی 17 درصد

لبنیات و تخم‌مرغ 11 درصد

نوشابه، دخانیات و غذای آماده 6 درصد

قند، شکر و شیرینی 8 درصد

حبوبات و خشکبار 5 درصد

روغن 5 درصد

ادویه و چاشنی 3 درصد

 هزينه‌هاي غيرخوراكي‌

8 میلیون و 189 هزار تومان در سال

10.9 درصد افزایش نسبت به سال 92

بیش از 59.1 درصد از هزینه‌های یک خانواده روستایی در سال 93 به امور غیرخوراکی ارتباط داشته است.