آیا کشورهای نفتی برای کاهش یا افزایش تولید به توافق می رسند؟

پیدا کردن مشتری چالش اصلی نفت ایران در سال 95

سال 94 برای نفت فروشان چندان خوش یمن نبود. بازار طلای سیاه که از تابستان سال 93 وارد دوران رکود و کاهش قیمت شده است، در سال 94 هم مسیر نزولی را طی کرد تا رکوردهای جدیدی در افول بهای نفت خام به ثبت برسد. در سال 1393 بهای هر بشکه نفت خام از سطح 114 دلار در تیرماه به 46 دلار در دی ماه همان سال ریسد و البته سال را با قیمت 55 دلار در هر بشکه به پایان رساند. سقوط قیمت نفت اما به سال 93 ختم نشد. در حالی که ارزش نفت خام به نصف رسیده بود، برخی امیدواری ها وجود داشت که قیمت آن در سال 94 کاهش بیشتری را تجربه نکند، اما شرایط به گونه ای دیگر رقم خورد تا بهای نفت خام بازهم کاهش یابد. هر بشکه نفت خام برنت دریای شمال سال 94 را با قیمت 55 دلار آغاز کرد و در مقاطعی تا مرز 70 دلار نیز پیش رفت اما روند نزولی قیمت سهم بیشتری از نوسانات داشت تا جایی که در روز پایانی دی ماه سال 94 قیمت 27 دلار برای هر بشکه نفت خام به ثبت رسید. این نرخ رکوردی تازی در کمینه قیمت محسوب می شود به طوری که کمترین قیمت طی 11 سال گذشته به حساب می آید. این سطح نازل قیمت موجب شد تا بهای نفت اوپک و نفت صادراتی ایران تا حدود 22 دلار در هر بشکه پایین بیاید. در روزهای پایانی سال نوسانات بهای نفت به سطحی بالاتر از 30 دلار رسید اما کشورهای صادرکننده نفت همچنان نرخ های بالاتر را برای نجات بودجه های خود طلب می کنند. همین موضوع موجب شد تا تکاپویی میان آن ها برای مدیریت بهتر عرضه جهت حمایت از قیمت، شکل بگیرد تا شاید موجی تازه در بازار به راه بیفتد. کشورهای نفتی اوپک و غیر اوپک تلاش کردند تا توافقی در مورد میزان تولید نفت از سر بگذرانند و راه را برای بهبود قیمت طلای سیاه هموار کنند. در اولین قدم وزراي نفت عربستان، روسيه، قطر و ونزوئلا توافق كردند كه در صورت پذيرش ساير كشورهاي نفتي، ميزان توليد نفت را افزايش ندهند. اين توافق چندان نتوانست بازار را تحت تاثير قرار دهد چراكه هيچ كدام از اين كشورها اشاره اي به كاهش توليد نكردند. ايران نيز به عنوان يكي از صادركنندگان تاثيرگذار نفت، بارها اعلام كرده است كه به دليل پايان يافتن تحريم‌ها به دنبال افزايش يك ميليون بشكه اي توليد و صادرات نفت است. بيژن زنگه در واكنش به توافق 4 كشور نفتي اعلام كرده بود كه آن ها نمي توانند براي ساير كشورها تعيين تكليف كنند. عادل الجبیر، ‌وزیر خارجه عربستان سعودی در مصاحبه با خبرگزاری فرانسه موضع کشورش در این زمینه را چنین اعلام کرد: «چنانچه دیگر تولید کنندگان بخواهند تولید خود را محدود کنند، یا توافق کنند که تولید را ثابت نگهدارند، این ممکن است بر روی بازار تاثیر بگذارد، اما عربستان سعودی آماده کاهش تولید نفت خود نیست.» وي گفته است: «بهای نفت را میزان عرضه و تقاضا و همچنین بازار تعیین می‌کند. عربستان سعودی از سهم خود در بازار محافظت خواهد کرد.» به گزارش خبرگزاری فرانسه، عربستان سعودی و دیگر اعضای سازمان کشورهای صادرکننده نفت، اوپک، تاکنون در راستای خارج کردن رقبا ضعیف‌تر از بازار، با کاهش تولید نفت مخالفت کرده‌اند.یک روز پس‌ از توافق 4 كشور نفتي بر سر تثبيت سقف توليد، وزیر صنعت و انرژی قطر، به عنوان رئیس دوره‌ای اوپک به همراه وزیران نفت ونزوئلا و عراق در تهران حضور یافتند و دیداری با بیژن زنگنه وزیر نفت ایران ترتیب دادند. بیژن زنگنه، وزیر نفت ایران، جلسه مشترک با سه همتای خود را «جلسه خوب» توصیف کرد و توضیح داد که در این نشست «تصمیم گرفته شد، اعضای اوپک و غیر اوپک سقف تولید خود را به‌منظور تثبیت بازار و بهبود قیمت‌ها به نفع مصرف‌کننده و تولیدکننده، نگه‌دارند و این موضوع موردحمایت جمهوری اسلامی است.»  زنگنه اما این را هم گفت که «ایران مصمم به افزایش تولید خود است و از سهم خود در بازار صرف‌نظر نخواهد کرد.»

او پیش از نهایی شدن توافق هسته ای نیز این موضوع را به همتایان خود در سایر کشورهای صادرکننده نفت اعلام کرده بود. بیژن زنگنه معتقد است که سایر کشورهای عضو اوپک باید جا را برای بازگشت ایران به بازار باز کنند. طی سال های گذشته اعمال تحریم‌ها علیه ایران باعث کاهش صادرات نفت از 2.4 میلیون بشکه به یک میلیون بشکه در روز شد ئ حالا با لغو تحریم ها مانعی برای سطح صادرات نفت وجود ندارد. بر همین اساس وزیر نفت ایران اعلام کرده است که سهم سابق ایرن در بازار نفت باید احیا شود و کشورهایی که در سال های گذشته در نبود ایران، با دراختیار گرفتن بازارها سود برده اند، باید با کاهش تولید، جا را برای ایران باز کنند. با این استراتژی، ایران به تثبیت سطح تولید تن نخواهد داد. در همین حال منوچهر تکین، کارشناس نفت و انرژی مقیم اروپا در گفت وگو با دویچه وله اعلام کرد که ایران به هیچ عنوان پای ثابت نگهداشتن تولید خود نخواهد رفت و این کار منصفانه نیز نیست. وی افزود: ایران مشتریان خود را دارد و می تواند در صحنه پیچیده ای که به وجود آمده، به حرکت خود ادامه دهد

کشورهای نفتی به توافق می رسند؟

معاون وزیر انرژی روسیه اما معتقد است که توافق درباره حفظ سطح فعلی تولید نفت، عرضه نفت بیش از تقاضا به بازار را به میزان 50 درصد کاهش می دهد و موجب تثبیت نسبی بازار جهانی نفت خواهد شد. آلکسی تکسلر گفت: بر اساس ارزیابی ما، اگر میزان عرضه نفت به بازار جهانی روزانه حدود 1.8 میلیون بشکه کاهش یابد نصف نفت اضافی بازار کاسته می شود. وی ادامه داد: در همین حال عوامل متغیر وجود دارد که شامل سطح تقاضای نفت در بازار جهانی و عدم پیوستن ایران به توافق درباره حفظ سطح فعلی تولید نفت است. وی درباره توافق دوحه برای حفظ تولید نفت در سطح ماه ژانویه گفت: به هر حال بر این باوریم که روندی که شروع شده است سودمند و در راستای منافع روسیه است.

علی النعیمی وزیر نفت عربستان نیز اعلام کرد که نگهداشتن میزان تولید در سطح ماه ژانویه کفایت می کند و گام های بعدی برای تثبیت بازار در ماه های آتی اتخاذ خواهد شد. در همین حال آرکادی دوارکوویچ معاون نخست وزیر روسیه از امکان کاهش تولید نفت برای تثبیت بهای نفت در بازار جهانی استقبال کرد. دوارکوویچ گفت: اگر بین اوپک و کشورهای تولید کننده نفت غیرعضو این سازمان برای عدم افزایش تولید نفت توافق حاصل شود، بهای نفت در بازار جهانی حتما تثبیت خواهد یافت. روسیه کشور نفتی غیراوپک با تولید روزانه 10 میلیون و 900 هزار بشکه به درآمدهای ارزی حاصل از آن متکی است و سقوط بهای هر بشکه نفت به زیر 30 دلار فشارهای شدیدی بر اقتصاد این کشور وارد کرده است. مقامهای روس امیدوارند که با توافق با اوپک بتوانند بهای نفت را حداقل به بشکه ای 40 دلار افزایش دهند تا بخشی از کسری بودجه این کشور بر اثر سقوط بهای نفت جبران شود.

در این شرایط تحلیلگران بین المللی چندان به نهایی شدن این توافق خوشبین نیستند. دویچه وله در گزارشی اعلام کرد، کارشناسان تردید دارند که کشورهای تولید کننده نفت اوپک و غیراوپک به توافقی بر سر ثابت نگه داشتن تولید نفت یا کاهش آن برسند، بویژه ایران که اکنون می خواهد جای خود را در بازارهای نفت جهان پس بگیرد. ایران گفته است از اقدامی برای ثابت نگه داشتن سقف تولید نفت در حد ماه ژانویه حمایت می کند، اما هیچ تعهدی برای حفظ میزان تولید در این سطح نداده است. کلمنس کیندرمن، کارشناس مسایل نفتی در گفت وگو با رادیوی سراسری آلمان به وضع ایران در بازار نفت اشاره کرده است که با سرمایه گذاری روی نوسازی صنایع نفتی خود می تواند نقشی مهم در این زمینه بازی کند و بازارهای خود را تا حد قابل توجهی گسترش دهد. ایران چهارمین کشور در ذخایر نفتی جهان و هفتمین تولید کننده نفت خام در جهان است. استخراج نفت برای ایران ارزان تمام می شود و این کشور می تواند با قیمت ها کمی بازی کند. به عقیده این کارشناس این که تولیدکنندگان نفت تا چه اندازه بتوانند با ثابت نگه داشتن سقف تولید به افزایش بهای آن کمک کنند، موضوعی است که نه فقط برای ایران، که برای کشورهایی از جمله روسیه نیز اهمیتی حیاتی دارد. چرا که اقتصاد روسیه به شدت به صادرات گاز و نفت وابسته است. کلمنس کیندرمن معتقد است که امیدی به افزایش بهای نفت در حدی قابل توجه نیست، چراکه گذشته از نبودن هماهنگی میان تولید کنندگان عمده نفت، احتمالا تولیدکنندگان نفت فرکینگ در آمریکا نیز با افزایش بهای نفت مجددا تولید نفت خود را افزایش می دهند. از این گذشته رسیدن به توافقی میان کشورهای عضو و غیرعضو اوپک بر سر سطح تولید نفت نیز نمی تواند به سرعت منجر به تغییرات در بازار نفت در حدی قابل توجه شود.

تاثیر نفت ایران بر بازار

برخی تحلیلگران بین المللی اعلام کرده بودند که بازگشت نفت ایران به بازارهای جهانی عاملی مهم در جهت کاهش قیمت جهانی نفت محسوب می شود اما پس از لغو تحریم ها و افزایش صادرات نفت، تغییر مهمی در قیمت نفت خام ایجاد نشد. در همین زمینه یک کارشناس نفتی درالجزایر ادعای تاثیر ازسرگیری صادرات نفت ایران برکاهش قیمت نفت دربازارهای جهانی درپی لغو تحریم های غرب را نوعی فریبکاری دانست و خاطرنشان کرد که برای افزایش قیمت نفت، سهمیه کشورهای تولیده کننده باید پنج درصد کاهش یابد. شمس الدین شیتور رئیس مرکز ارزیابی فرآورده های نفتی اندیشکده تکنولوژی های الجزایر گفت: راه حل افزایش قیمت نفت، کاهش پنج درصدی سهمیه کشورهای تولید کننده نفت یعنی رقمی معادل 2 و نیم میلیون بشکه در روز است. وی با اشاره به نشست برخی کشورهای تولید کننده نفت دردوحه قطر گفت که ثابت نگه داشتن سطح تولید براساس توافق اخیر میان عربستان، روسیه، قطر وونزوئلا، تاثیری بر قیمت نفت ندارد.

افزایش صادرات

هنوز اجرای برجام و لغو تحریم های ایران به طور رسمی اعلام نشده بود که خبرگزاری رویترز از آمادگی نفتکش های ایران برای صادرات نفت خام خبر داد. طبق نوشته این خبرگزاری، ایران از ماه ها قبل مذاکرات خود را برای فروش بیشتر نفت خام به مشتریان خود آغاز کرده و همچننین راه هایی برای بازگرداندن بازارهای قبلی خود طی کرده است. بر همین اساس بلافاصله پس از لغو تحریم ها، محموله های جدید صادراتی نفت خام راهی کشورهای مقصد شدند. در سفری که رئیس جمهور به فرانسه داشت نیز شرکت توتال خواهان روزانه 200 هزار بشکه نفت ایران شد و برخی توافق ها نیز موجب بازگشت نفت ایران به اروپا شد. مدیرعامل شرکت ملی نفت ایران با اشاره به امضای قرارداد بلندمدت فروش نفت بین ایران و توتال فرانسه، اعلام کرد که در نخستین ماه لغو تحریم‌ها، تولید نفت ایران روزانه ۴۰۰ هزار بشکه افزایش یافت و به زودی ظرفیت تولید روزانه نفت خام ایران حدود ۲۰۰ هزار بشکه دیگر افزایش می‌یابد.. رکن‌الدین جوادی گفت: با صادرات اولین محموله نفت خام ایران به اروپا پس از پنج سال، فصل جدیدی در صنعت نفت ایران آغاز شده است. مدیرعامل شرکت ملی نفت ایران با اشاره به آغاز صادرات و از سرگیری معاملات نفتی ایران با شرکت توتال فرانسه، لوک اویل روسیه و یک پالایشگاه اسپانیایی، تصریح کرد: تاکنون با توتال فرانسه برای صادرات روزانه ۱۶۰ تا ۱۸۰ هزار بشکه نفت خام به توافق رسیده‌ایم.

برنامه وزارت نفت اینگونه طراحی شده است تا در فاصله زمانی شش ماه پس از لغو تحریم ها یعنی تا اوایل تابستان سال 95 میزان صادرات نفت خام را تا یک میلیون بشکه افزایش دهند و در عمل به میزان دو برابر شرایط تحریم برسانند. در هفته پایانی بهمن ماه اوین محموله نفت ایران راهی اروپا شد. در همین دوره زمانی اعلام شد که با صادرات 7.1 میلیون بشکه نفت طی 48 ساعت، رکورد میازان صادرات شکسته شد. سید پیروز موسوی مدیرعامل شرکت پایانه‌های نفتی ایران با تاکید بر اینکه هم اکنون حدود ۲۵ تا ۳۰ درصد افزایش صادرات نفت خام ایران به مقصد مشتریان و کشورهای سنتی خریدار نفت خام ایران بوده است، اظهار داشت: علاوه بر این، مابقی این افزایش تولید به مقصد کشورها و خریداران جدید نفت بوده است.

چالش‌های ایران

دانشگاه هوستون آمریکا اعلام کرد که ایران ممکن است به بازارهای جهانی نفت دسترسی پیدا کند، اما بخش نفت و گاز طبیعی ایران هنوز با چالش‌های جدی روبرو است. سارا وخشوری، رییس گروه مشاور انرژی بین‌المللی اس وی بی می‌گوید: چالش اصلی ایران پیدا کردن مشتری و فروش نفت در بازار کنونی است. تولید نفت خام ایران از روزانه سه میلیون و 700 هزار بشکه در سال 2011 به حدود دو میلیون و 800 هزار بشکه به دلیل تحریمها تنزل کرده است. وی گفت: اروپا ممکن است هدف اصلی ایران برای صادرات نفت باشد. ایران در دوران تحریم‌ها سهم بازار روزانه حدودا 600 هزار بشکه‌ای خود را در اروپا از دست داده است و ممکن است بتواند حدودا روزانه 250 هزار بشکه از سهم بازار خود را پس بگیرد.