رشد تولید محصولات کشاورزی مهم تر است یا حفظ منابع آب

کشاورزی ایران چه سالی را پشت سر گذاشت؟

ولی خلیلی

اگرچه که کشاورزی همچون صنعت و معدن سال سختی را پشت سر نگذاشت و با رکود چندانی دست و پنجه نرم نکرد و آمارهای تولید بخشی از محصولات کشاورزی مهم همچون گندم، برنج و... حتی امیدوار کننده بود ولی کشاورزی ایران با چالشی رو به رو است که به اعتقاد کارشناسان زنگ خطر آن به صدا در آمده است ولی گوش شنوایی نسبت به آن وجود ندارد.

براساس برآوردهای وزارت جهاد و کشاورزی در سال جاری حدود 11 میلیون و 60 هزار تن گندم در کشور تولید شده است و حتی زمزمه هایی از خودکفایی در سال آینده و عدم نیاز به واردات هم به گوش می رسد. از سوی دیگر وضعیت تولید برنج نیز خوب است و در سال جاری یک میلون 800 هزار تن برنج تولید شده است ، علاوه براین ها برآورده نشان می دهد که تاپایان سال میزان تولید محصولات باغی نیز به بیش از 16 میلیون تن برسد و حتی نسبت به سال گذشته نیز با رشد رو به رو باشیم. همه این اعداد در بخش کشاورزی امیدوار کننده است و نشان می دهد که در این بخش نه تنها شاهد رکود نبوده ایم که رشد هم داشته ایم ولی در این بین پازل گم شده ای هم وجود دارد که با نبود آن تصویر کشاورزی ایران کامل نمی شود و آن « بحران آب» است.

براساس آمار از زمان روی کار آمدن دولت یازدهم ضریب امنیت غذایی کشور با اتکا به تولید محصولات داخلی کشاورزی افزایش یافته است، بررسی ها و آمارها از افزایش خرید گندم داخلی از 4.8 میلیون تن در سال 92 به بیش از 8 میلیون تن در سال 94، افزایش 400 هزار تنی تولید شکر استحصالی از چغندر قند و نیشکر نسبت به سال 92 با تولید یک میلون و 500 هزار تن در سال 94 و .. حکایت دارند؛ در این سال ها تراز تجاری کشاورزی و غذایی کشور روند مثبت را طی کرده و از منفی 8.1 میلیارد دلار در سال 92 به منفی 5.4 میلیارد دلار در سال 93 کاهش یافته است که بسیار مهم است ولی نکته مفقود که باردیگر باید به آن تاکید کرد بحران آب است، واقعیت تلخی که دولت هم نتوانسته برای آن کاری انجام دهد و هر روز در شرایط بدتری قرار می گیرد.

کشاورزی مهم تر است یا حفظ منابع آبی؟

براساس آمارها سالانه حدود 90 درصد آب مصرفی کشور در بخش کشاورزی صرف می شود و سهم صنعت 2 تا 4 درصد و سهم مصرف خانگی و عمومی 6 درصد است؛ اعدادی که به خوبی نشان می دهد کشاورزی بخش بسیار زیادی از آب کشور را صرف می کند و حالا باتوجه به بحران شدید آب در کشور این موضوع به چالشی جدی تبدیل شده است تا جایی که بخش مهمی از کارشناسان حتی از توقف تولید محصولات کشاورزی در عوض حفظ ذخایر ارزشمند آب کشور صحبت به میان می آورند؛ این کارشناسان برای مثال می گویند وقتی یک هندوانه با 100 کیلوگرم آب تولید می شود، آیا منطقی برای تولید آن وجود دارد؟ و در این بین محصولات دیگر همچون سیب زمینی، گوجه و... هم به همین صورت است. کارشناسان می گویند باتوجه به بحران شدید آب در کشور بهتر از حداقل برای چند سال دست از تولید بسیاری از محصولات کشاورزی برداریم تا ذخایر آب کشور، تالاب ها، سفرهای زیر زمینی، رودخانه ها و... پر آب شوند و گرنه در سال های آینده نه تنها کشاورزی نخواهیم داشت که حتی برای مصرف عمومی نیز باید آب وارد کشور شود؛ اما در مقابل این مواضع بسیاری از کارشناسان معتقدند با مدیریت درست و اصلاح آبیاری می توان چالش را حل کرد. این کارشناسان معتقدند میانگین مصرف آب در بخش کشاورزی در کشورهای توسعه یافته 60 تا 65 درصد است ( به طور کلی کشاورزی پر مصرف ترین بخش در تمام کشورهاست) و ایران نیز با اصلاح آبیاری و تغییر روش از سنتی به مکانیزه و مدرن می تواند گام های مهمی در این جهت بردارد، اما در این بین سوال اصلی این است که تا زمان اصلاح سیستم ها چه بر سر ذخایر آب کشور خواهد آمد و با تشدید بحران آب چه خواهیم کرد؟ این ها سوالاتی است که در ماه های گذشته هیچ پاسخی هنوز برای آن پیدا نشده است و همه چیز به همان روش گذشته ادامه دارد در حالی که در این بین حتی طرح نکاشت( درخواست از کشاورزان برای عدم کشت جدید و برداشت محصولات برای مدتی و در عوض پرداخت پول به آن ها) نیز در سال جاری مطرح شد اما مسکوت ماند.

به اعتقاد کارشناسان این بی توجهی بیشتر پاک کردن صورت مسئله است زیرا اگرچه ایران در تولید بخشی از محصولات کشاورزی در برخی نقاط موفق بوده است اما در بسیاری از مناطق نیز با چالش های جدی رو به رو است و هر روز در حال گسترش است، برای مثال برداشت بی رویه آب از سوی کشاورزان و از چاه ها و سفرهای زیر زمینی و سوء مدیریت آب دریاچه ارومیه که به خشک شدن بخش مهمی از آن منجر شد حالا خود را با بادهای نمک در منطقه و از بین رفتن محصول سیب بسیاری از باغات نشان می دهد، درختان سیبی که محلی ها می گویند رویشان نمک نشسته است و محصولاتشان با افت کیفیت و کاهش میزان رو به رو شده است. این فاجعه اگرچه حالا خود را در ارومیه نشان می دهد اما به زودی گریبان مزارع کشاورزی حاشیه زاینده رود، کارون، تالاب گاون خونی، دشت های شیراز و... را هم خواهد گرفت.  به اعتقاد کارشناسان در کنار موفقیت های کشاورزی در تولید محصولات دولت باید بحران آب را هم به صورت ویژه ببیند و توجه ویژه ای به این ماجرا داشته باشد، اتفاقی که اگر نیفتد به بحرانی جبران ناپذیر تبدیل خواهد شد. به اعتقاد کارشناسان دولت باید برنامه ای ویژه برای کنترل بحران آب در سال آینده داشته باشد تا زمان بیشتری را از دست ندهد.