امروز ما در واقع روند تخریب را متوقف کرده ایم و هنوز بیمار روی تخت گرفتار است
سیدحامد واحدی
در کشورهای توسعه یافته، شاخصی علاوه برتمام نماگرهای اقتصادی وجود دارد که به شاخص «ترس» معروف است. وب سایت های معتبری مانند سی ان ان مانی هم روزانه این شاخص را منتشر می کنند. این شاخص زبان صریح و ساده ای دارد. خیلی رک و صاف و صادق به مخاطب خود می گوید:« امروز سرمایه گذاران بازار جهانی برای سرمایه گذاری مجدد در بازارها دچار احساس ترس هستند.» وقتی هم که شرایط به سمت مطلوبی پیش برود، شاخص ترس به شاخص ریسک پذیری تغییر حالت می دهد. یکی از نقاط تفاوت ما با غرب در همین صراحت است. ما با زبان کنایه و ابهام سخن می گویم و آنها به روش صراحت و صداقت صحبت می کنند.
اما امروز اقتصاد ایران در وضعیتی قرار گرفته که باید این روش را ترک کنیم. یکی از نیازهای کلیدی ما همین شاخص «ترس » است. این شاخص اگر در اقتصاد ایران وجود داشت، با دقت نشان می داد که هیچ سرمایه گذاری حاضر نیست، قدیمی از قدم بردارد. هیچ سرمایه گذاری حاضر نیست، سنگی روی سنگ بگذارد و برهمین اساس هم توسعه متوقف شده و بیکاری اوج گرفته است. شاهد مثال بحران را هم می توان در وضعیت پرداخت تسهیلات بانکی و شیوه هزینه کردن آنها بررسی کرد. براساس آمارهای رسمی سال گذشته نظام بانکی 340 هزار میلیارد تومان تسهیلات پرداخت کرده است ولی از این رقم بیش از 60 درصد صرف سرمایه در گردش شده است.
بنابراین توسعه قابل توجهی در فضای اقتصادی کشور رخ نداده و منابع بانکی هم تنها صرف این شده که کارخانه ها به همین حیاتشان ادامه دهند. چند روز قبل مرکز آمار ایران هم گزارش رشد صنعتی در فصل بهار را منتشر کرد. این گزارش نشان می داد که رشد صنعتی و معدنی به منفی دو درصد رسیده است. اطلاعاتی که چندی قبل اتاق تهران در قالب گزارشی پژوهشی منتشر کرده بود هم تایید می کرد که رشد صنعتی به منفی 19 درصد سقوط کرده است. هنوز آمار رشد اقتصادی فصل بهار هم اعلام نشده ولی با اتکای به همین شاخص ها می توان حدس زد که احتمالا نباید وضعیت خوبی داشته باشیم. اگر به سبک همان تحلیلگران اقتصادهای توسعه یافته و بدون رعایت ادب محافظه کاری بخواهیم ابراز نظر کنیم باید بگویم رشد اقتصادی می تواند به آستانه منفی رسیده باشد. اما بحث این است که امروز نیاز داریم به شدت شفاف و صریح باشیم. اقتصاد ایران در رکود قرار دارد و شرایط ما نسبتی با وضعیت خروج از رکود ندارد. شاهد این مدعا هم می تواند همین آمارهای نیم بند از وضعیت رشد صنعتی باشد. از سوی دیگر کوبیدن به طبل رود سرمایه گذاران خارجی، تنها خوراکی ژورنالیستی برای رسانه‌ها است و نمایی از موفقیت در این عرصه به چشم ما نمی آید. حداقل می دانیم تا نیمه سال آینده خبری از حضور جدی سرمایه گذاران خارجی در ایران نخواهد بود. اگر هم سرمایه گذار خارجی، برشاخص ترس خود غلبه کند و قدمی به خاک ایران بگذارد یا خود را به دولت سنجاق می کند یا اینکه قطعا سرمایه گذاری در میدان های نفتی را به حضور در سرزمین اصلی ترجیح می دهد. بنابراین ابراز نظر در مورد موج حضور خارجی ها فعلا که گمانه ای اشتباه است. از سوی دیگر اینکه گفته می شود، به ساحل نجات رسیده ایم هم شاید آدرس غلطی باشد.
امروز وضعیت ما قطعا نه یک قدم که صد قدم بهتر از سه سال قبل است. امروز شرایط ما نه یک درجه که صد درجه بهبود یافته تر از سه سال قبل است. اما در واقع روند تخریب را متوقف کرده ایم و هنوز بیمار روی تخت گرفتار است. همه ما می دانستیم که راه دشواری پیش روی داریم. کسی هم تصور نمی کرد که دولت با دستان معجزه نگر، ناگهان اقتصاد ایران را به اوج برساند. بنابراین اشتباه اول این بود که برای تسکین دردها به مسکن های روانی متوسل شدیم و با خبرهای سرخوشانه رشد های نیم بند را به رخ خودمان کشیدیم. به هرحال امروز باید صراحت داشته باشیم. شاخص ترس ما اگر نه در وضعیت حداکثری که حداقل در میانه های نمودار است. بنابراین باید همه متحد و یکصدا به سمتی برویم که این شاخص را به سمت مطلوب هدایت کنیم. دولت به دلیل بحران منابع نه می تواند و نه باید وارد حوزه سرمایه گذاری های مجدد شود ولی برهیچ کس پوشیده نیست که منابع به قدر کفایت در کشور وجود دارد. به هرحال آخرین گزارش ها نشان می دهد حداقل 860 هزار میلیارد تومان نقدینگی روی دست اقتصاد مانده است ولی به جهت اینکه شاخص ترس حداکثری شده، این سرمایه ها به سمت تولید نمی آیند. راه درمان، بیماری مزمن شده اقتصاد ایران افزایش تمایل بخش خصوصی به سرمایه گذاری های جدید است. اگر دولت پول کافی ندارد، بخش خصوصی کمی منابع برایش باقی مانده است ولی این منابع نه با سخت گیری ها و کج فهمی های اقتصادی که با مصلحت اندیشی و عقل باوری به عرصه تولید می آیند. به طور مثال دولت حداقل درحوزه واگذاری پروژه های نیمه تمام، می تواند کمی به تجربیات دیگر کشورها احترام بگذارد و با منطقی اقتصادی این پروژه ها را به اهلش بسپارد. این تنها یک نمونه است. واقعیت این است که امروز همه باید نگاهمان را به شاخص های اقتصادی بدوزیم. وضعیت نه قرمز که به کمک دولت و بخش خصوصی، نارنجی شده است. اگر همگی صراحت و شفافیت و باور تخصصی داشته باشیم، بزودی به حالت مطلوب هم می رسیم. ای کاش شاخص ترس در ایران هم وجود داشت تا همه متوجه می شدیم که کجا ایستاده ایم. اینطور کمتر رویا می بافتیم.
*عضوهیات رئیسه اتاق تهران