تفوق اقتصاد نفتی و غیرمولد در طی دهه هشتاد و افزایش رفاه مصرفی ناشی از توزیع درآمد نفت در شهرها و به خصوص شهرهای بزرگ، شاید مهمترین عوامل مهاجرت مردم از روستاها و نقاط محروم محسوب شود
احسان سلطانی/ پژوهشگر
مطالعه داده های "هزینههای مصرف نهایی خانوارهای مناطق شهری و روستایی کشور (بانک مرکزی)" نشان می دهد سهم مصرف خانوارهای روستایی از 25.8 درصد کل خانوارهای کشور در سال 1376 به تدریج تا 21.9 درصد در سال 1381 سقوط کرده و بعد از آن تا سال 1383 اندکی رشد داشته، که مجدداً روند نزولی تا 18.6 درصد در سال 1387 را طی نموده و سپس در سال 1391 تا حد 20.2 درصد افزایش یافته است. در طی دوره 91-1376، بالطبع کاهش مستمر جمعیت روستایی کشور به میزان منفی 7.4 درصد و از سوی مقابل افزایش جمعیت شهری به میزان مثبت 44 درصد عامل اصلی این روند معرفی می شود، اما چه اتفاقی روی داده که در طی سالهای 1380 تا 1383 و همچنین 1388 تا 1389 تغییرات ملموسی رخ نداده و در سال های 1390 و 1391 روند معکوس شده است. در طی دو سال 1390 و 1391 ضمن این که جمعیت روستایی کشور یک درصد کم شده، سهم آن از مصرف نهایی خانوار 9 درصد بالا رفته و از سوی دیگر به رغم این که جمعیت شهری 4 درصد افزایش داشته، سهم آن از مصرف نهایی خانوار 2 درصد تنزل یافته است. بررسی دقیق تر موضوع نشان می دهد که طی سال های 1389 تا 1391، در شرایطی که سرانه مصرف نهایی کل خانوارهای کشور به قیمت های جاری 60 درصد افزایش یافته، این مقدار برای خانوارهای شهری و روستایی به ترتیب 55 و 81 درصد بوده است. اگر چه در سال 1391 کماکان سرانه مصرف خانوارهای شهری 55 درصد بیش از روستایی می باشد، اما کوچک ترین میزان شکاف مصرفی بین جوامع شهری و روستایی در دو دهه اخیر را شامل می شود.
چنان چه ملاحظه می شود، پرداخت یارانه ها منجر به بهبود نسبی وضعیت معیشت روستانشینان در مقایسه با شهرنشینان شده است. البته باید به نقش بسیار مهم افزایش تولید ناخالص داخلی بخش کشاورزی به میزان مثبت 3.6 درصد در سال 1391 نسبت به سال قبل از آن در مقایسه با کاهش کل تولید ناخالص داخلی به میزان منفی 6.8 درصد به علت بروز تحریم ها اشاره نمود که بر روی تغییرات درآمدی جوامع شهری و روستایی تاثیرات قابل ملاحظه ای بر جای گذاشته است.
تفوق اقتصاد نفتی و غیرمولد در طی دهه هشتاد و افزایش رفاه مصرفی ناشی از توزیع درآمد نفت در شهرها و به خصوص شهرهای بزرگ، شاید مهمترین عوامل مهاجرت مردم از روستاها و نقاط محروم محسوب شود، به صورتی که سهم ساکنین روستاها از کل جمعیت کشور از 35 درصد کل کشور در سال 1380 به 28 درصد در سال 1391 تنزل کرده است.
اگر چه ساکنین شهرها و به ویژه شهرهای بزرگ از درآمدهای نفتی سهم بالاتری برده اند، اما پرداخت یارانه های نقدی به رغم همه ایرادات و اشکالاتی که بر آن وارد می باشد، تا حدی منجر به توزیع عادلانه تر درآمدهای نفتی به نفع اقشار فرودست و به ویژه در میان ساکنین نقاط محروم و روستاها که دسترسی بسیار محدودتری به این درآمدها داشته اند، شده است. کاهش شدید درآمدهای نفتی در سال 1391، اثرات شدیدتر خود را بر زندگی شهرنشینان که اتکای به مراتب بیشتری به این درآمدها داشته اند، نشان می دهد.
هر چند جمعیت روستایی کشور کمتر از 28 درصد از کل کشور را شامل می شود، اما باید توجه داشت که با احتساب شهرهای کوچک و حاشیه نشین ها، جمعیت این نواحی بالغ بر 50 درصد کشور می گردد. نظر به معضل کم آبی و خشکسالی، کاهش ارزش واقعی یارانه ها، رکود شدید اقتصادی و مشکلات دیگر، مردم این نواحی که به تکیه بر یارانه ها، عادت کرده اند، هم اکنون با توجه به تورم و کاهش شدید ارزش حقیقی یارانه ها، درگیر دشواری های معیشتی بسیاری شده اند که در صورت عدم توجه دولت، مهاجرت آنها به حاشیه شهرهای بزرگ و بروز معضلات گسترده اجتماعی را در پی خواهد داشت. لذا حمایت از قشرهای فرودست جامعه و روستاییان در این برهه ضروری به نظر می رسد و حداقل اقدام کوتاه مدتی که در این راستا دولت می تواند انجام دهد، قطع یارانه دهک های بالایی غیرنیازمند و افزایش یارانه دهک های پایینی نیازمند به آن است. اگر چه در میان مدت، اجرای برنامه های اجرایی 5-3 ساله از قبیل ساماندهی بخش کشاورزی و توسعه شهرک های صنعتی (با شهرک های کارگری در مجاورت آن ها) لازم می باشد که البته نیازمند اتخاذ سیاستهای صادرات محور به جای واردات محور و رقابتی سازی هزینه های تولید داخلی و تسهیل فضای کسب و کار خواهد بود.
