استفاده موثر از عناصر تولید می تواند با کاهش هزینه تولید، به افزایش سطح بهره وری بینجامد. بهره وری مفهومی است که در دایره اقتصاد، با تولید گره خورده و امروز، به عنوان معیاری برای شناخت توانمندی بخش خصوصی اقتصادی شناخته می شود.
رضا پدیدار
موضوع بهره وری از موضوعات مهم در اقتصاد است که سال ها در کشورمان مورد توجه همه بویژه فعالان بخش خصوصی بوده. افزایش بهره وری بطور سیستماتیک چه در چارچوب مباحث علمی، و چه در وضعیت تحلیلی و اجرایی، صبغه ای تاریخی در کشورهای مختلف جهان از جمله ایران دارد و همه با ادبیات بهره وری آشنایی دارند. در دو دهه اخیر بحث بهره وری بیش از گذشته مورد توجه اقتصاد جهانی قرار گرفته. بهره وری با تولید بطور مستقیم رابطه دارد. بهره وری در سرمایه، نیروی کار و مدیریت و خلاصه در همه جوانب تولید مطرح است.
معیار عملکرد فعالان بخش خصوصی قدرت و توان آن ها در بهره وری است و میزان بازدهی محصول به هزینه های عملیات تولید. بخش خصوصی به این دلیل که اگر در سرمایه و مدیریت نیروی کارش خطایی کند، دچار عوارض خواهد شد و این عوارض بری او اهمیت دارد، تمام تلاشش را می کند تا با درست کنار هم قرار دادن تمامی عناصر تولید، مثل سرمایه و نیروی کار، به بهترین بازدهی و بالاترین بهره وری برسد. بازدهی هم عبارت است از این که بتوانیم با صرف هزینه معقول به محصول مورد نظر برسیم. به نوعی می توان گفت بهره وری هم قیمت را متعادل می کند و هم سود را. این نکته ای است که کمتر کسی از فعالان بخش خصوصی در مورد بهره وری به آن توجه می کنند. وقتی از بهره وری حرف می زنیم بیشتر به دنبال قیمت متناسب و تعدیل شده و سود با همین دو ویژگی هستیم.
بهره وری در هزاره سوم به بهره وری جزیی و کلی تقسیم شده. امروز بحث نسبت ارزش به مقدار محصول از یک طبقه کالا در بحث بهره وری مطرح است و اینکه محصول ما به ازای چندنفر، هر نفر چند ساعت، چند تن مواد اولیه و چقدر ما به ازای ریالی سرمایه تولید شده. در بهره وری کلی ما به نسبت خالص محصول به مجموعه نهاد نیروی کار می پردازیم. در محاسبه این بهره وری، فقط نیروی خط تولید را نمی بینیم بلکه از مرحله پشتیبانی و برنامه ریزی بطور کمی و کیفی،عناصر را در نظر می گیریم تا ببینیم محصول در مقابل با چه نسبتی از ارزش سرمایه و نیروی کار تولید شده. نکته مهم این است که نگاه به بهره وری جزیی می تواند کنش گران عرصه اقتصاد را به بهره وری کلی مطلوب برساند.
*رئیس انجمن سازندگان تجهیزات نفت ایران و عضو هیات نمایندگان اتاق تهران