بازگرداندن مواد اولیه و مازاد تولید، تعرفه های کم وارداتی و تسهیل راه اندازی واحدهای تولید، از امتیازهای مناطق آزاد و ویژه اقتصادی است که می تواند به جذب سرمایه گذار خارجی کمک کند. با وجود شروع کار مناطق آزاد از سال 74، این امتیازها منجر به توسعه تولید صادرات محور وافزایش حجم صادرات از این مناطق و جذب سرمایه گذار خارجی نشده است. با محمد لاهوتی عضو هیئت نمایندگان اتاق تهران درباره دلایل ناکامی این مناطق در تحقق اهداف تعیین شده گفت و گو کردیم.
مناطق آزاد و ویژه اقتصادی ایران، چقدر در توسعه صادرات کشور موثرند؟
مناطق آزاد تجاری از سال 1374 با محوریت توسعه صادرات تعیین و اعلام شدند اما بعد از مدتی، این مناطق علاوه بر عدم تاثیر بر صادرات، تبدیل به درگاهی برای واردات کالاهایی شدند که مجوز ورود نداشتند یا ورود آن ها متضمن تعرفه ای خاص بود. این مناطق تبدیل به مناطق گردشگری شدند که به مسافران کالاهای لوکس عرضه می کردند. متاسفانه علی رغم اینکه باید در این مناطق واحد های صنعتی و تولیدی ایجاد می شد و با تکیه بر افزایش صادرات، عوارض گمرکی کاهش پیدا می کرد، شاهد اتفاقات دیگری بودیم. این مناطق با نگاه توسعه ای ایجاد شد اما به اهداف تعریف شده در کشور نرسید و حتی در بعضی مواقع، تهدیدی برای تجارت خارجی هم بود.
دلیل ناکامی این مناطق در تحقق اهداف تعیین شده را چه می دانید؟
نتیجه فاصله گرفتن از برنامه و حرکت بدون استراتژی نتیجه اش همین است. وقتی به برنامه های توسعه ای ایران و درصد تحقق آن نگاه می کنیم می بینیم که ما 40 تا 50 درصد با این برنامه ها فاصله داریم. برنامه های توسعه ای درکشور ایده آلیستی نوشته می شوند و به همین دلیل تحقق پیدا نمی کنند. از سوی دیگر ما با ضعف نظارت در اجرا مواجهیم و البته برداشت سلیقه ای از برنامه ها که باعث می شود مجریان، بخش هایی را اجرا کنند و بخش هایی را نه. این اتفاقی است که در مورد مناطق آزاد افتاد. به جای استقرار واحدهای تولیدی، این مناطق تبدیل به تفرجگاه شد. کالاها به سهولت همراه با مسافر به کشور وارد شد. بخش هایی که مشکلات وارداتی داشتند انبار شدند و بعد در زمان مقتضی و بیشتر با دور زدن قانون، توسط وارد کنندگان وارد بازار کشور شد. این ها با تعریف اصلی مناطق آزاد اقتصادی و فعالیت های آن متفاوت است.
مناطق آزاد و ویژه اقتصادی چه امتیازهایی در پساتحریم برای ایران دارد؟
در صورت تحقق اهداف تعیین شده در مورد مناطق آزاد تجاری، 50 درصد مشکلات در ورود سرمایه گذاران خارجی حل خواهد شد. به این دلیل که سرمایه گذاران خارجی، برای وارد کردن ماشین آلات و مواد اولیه از مناطق آزاد اقتصادی نیازی به مجوز خاص یا پرداخت مالیات ندارند. آن ها بدون نگرانی از حقوق و عوارض گمرکی می توانند به سهولت، مازاد تولید و مواد اولیه شان را عودت بدهند. این ها مشکلاتی است که امروز با سرمایه گذاران خارجی داریم و اگر مناطق ویژه و آزاد اقتصادی، با تعریف اصلی آن در کشور اجرایی شود، در سرمایه گذاری مشترک با شرکای خارجی قدم بزرگی خواهیم برداشت و البته این جذب سرمایه، در انتقال تکنولوژی به خود مناطق هم موثر است.
ارزیابی شما از سهم بخش خصوصی در توسعه مناطق آزاد چیست؟
بستگی دارد در مورد کدام یک از مناطق آزاد یا ویژه اقتصادی صحبت کنیم. اولین منطقه آزاد کشورمان کیش بود که تبدیل به تفرجگاهی برای توریست ها شد و بخش خصوصی هم آن جا فعال است. در مورد ابعاد دیگر بخش خصوصی اما اگر نگاه کنید می بینید که در ان حوزه ها حضوری ندارد. هرکدام از مناطق را باید در جایگاه خودش بررسی کرد اما روی هم رفته، چون سهم بخش خصوصی در کل اقتصاد دولتی ایران کم است، در مورد مناطق آزاد هم می توان گفت که سهم زیادی نداریم.
مناطق آزاد در چه بخش هایی می تواند سرمایه خارجی بیشتری جذب کند؟
من فکر می کنم ما از نظر ظرفیت صنعتی در جذب سرمایه گذار خارجی در مناطق آزاد شرایط خوبی دارد. به این دلیل که تقریبا موضوع خطوط تولید و مواد اولیه یک موضوع وارداتی است و ما در بحث صنعت این مزیت را داریم که از امتیازهای قانونی در مناطق ویژه اقتصادی به نفع این بخش و جذب سرمایه گذار استفاده کنیم. در مورد محصولات پتروشیمی هم چنین امتیازی وجود دارد هرچند در مورد کالاهای کشاورزی به دلیل داخلی بودن مواد اولیه، این امتیاز کمتر است.
چه توصیه ای به دولت در مورد مناطق آزاد و ویژه اقتصادی دارید؟
امیدوارم با تغییر شرایط و نگاهی که دولت یازدهم و شخص آقای ترکان به مناطق آزاد اقتصادی دارد، این غفلت و اشتباهی که طی این سال ها رخ داده، تصحیح شود و این مناطق به اهداف واقعی آن که رونق صنعت از جمله آن هاست برسد. من به دولت محترم پیشنهاد می کنم با توجه به ترافیک حضور هیئت های تجاری خارجی و شرایط خوبی که بعد از اجرای برجام در جذب سرمایه گذار خارجی داریم، از این فرصت ها استفاده کنند و با محوریت قرار دادن صادرات، تولید را ارتقا دهند. بدون شک یکی از فاکتورهای رسیدن به چنین هدفی، مدیریت صحیح مناطق آزاد تجاری است.