تغییر دیدگاه وزارت نفت در حوزه «مسئولیت اجتماعی شرکتی» را بررسی کرد
صنعت نفت بیش از یک قرن است که با درآمدزایی بهعنوان موتور محرکه اقتصاد ایران نقشآفرینی میکند. این صنعت اقتصاد این سرزمین را به نوعی حمایت کرده است و درآمدهای این حوزه به نوعی میان ایرانیها تقسیم شده است. صحبت از وابستگی به اقتصاد نفتی و تولید ملی نیست، بلکه بحث بر سر بهرههای مردم و جامعه از این ثروت خدادادی است؛ بحثی که گاهی برای مردم داغ میشود. آنجا که مردم میگویند، سهم ما از این ثروت کجاست و چرا باید با این ثروت خدادادی فقر داشته باشیم؟
حال با این پیش فرض باید به بحث اصلی که همان مسئولیتهای اجتماعی صنعت نفت در ایران است، بپردازیم. حوزهای که بهواقع، عظیمترین و مهمترین صنعت کشور است و درآمدهایش برای هر ملتی یک آرزو. صنعت نفت در ایران دامنه تاثیراتش در گستره وسیعی تعریف میشود. از اقتصاد و سیاست گرفته تا امور اجتماعی و فرهنگی، همه وابستگیهای معناداری به این حوزه دارند. به همین دلیل هم انتظارها از وزارت نفت (بهعنوان متولی حوزه نفت و نماینده قوه مجریه) بالا است. وزارت نفت در دورههای پیشین در بعد مسئولیتهای اجتماعی شرکتی، در عمل کاری جدی را سامان نداده بود، اما در ابتدای فعالیت دولت یازدهم، توجهی به «حوزه اجتماعی» نشان داده شد تا واحد جداگانهای با عنوان «حوزه مشاوره اجتماعی» از نیمه دوم سال١٣٩٢ تشکیل شود. در ادامه این گزارش، تلاش شده است تا نگاه تازه متولی اجرایی (وزارت نفت) در اقتصاد نفتی ایران به موضوع اجتماع و مسئولیتهایش را بررسی کنیم.
اقدامات حوزه مشاورت اجتماعی
دامنه تاثیرات صنعت نفت، به هیچ روی منحصر به ابعاد اقتصادی، عملیاتی، فنی و مهندسی و صنعتی نیست، بلکه گستره وسیعی از امور اجتماعی، آموزشی، فرهنگی، ورزشی، زیرساختی، بهداشتی، زیستمحیطی و بهخصوص توسعه محلی و منطقهای را پوشش میدهد. به همین خاطر است که فعالیتهای مرتبط با این حوزه، از وسعت و عمق زیادی برخوردار بوده و طیف وسیعی از اقدامات را در ١٣ عنوان شامل میشود. اهم اقدامات انجامیافته (به ترتیب زمانی) به شرح زیر است:
انجام نخستین مطالعه مسئولیت اجتماعی شرکتی در مجموعه نفت
هدف اصلی این پروژه، شناخت و ارزیابی مسئولیتهای اجتماعی موسسه مطالعات بینالمللی انرژی در قبال ذینفعان (داخلی و بیرونی) بود و بهصورت پیمایش به انجام رسید. نتايج اين پژوهش نشان داد كه اكثر گروههاي ذينفع موسسه مطالعات بینالمللی انرژی، عمل به مسئوليتهاي اجتماعي توسط موسسه را در سطح متوسط و پايينتر از آن ارزيابي ميكنند.
طراحی و انجام طرح ارزیابی سریع مشارکتی عسلویه
طرح ارزیابی مشارکتی در جهت توجه به مسائل جوامع محلی پیرامون صنعت نفت در منطقه انرژی پارس و در چارچوب مسئولیت اجتماعی صنعت نفت در قبال جوامع پیرامونی مطرح شد. محدوده جغرافیایی این طرح شامل شهرستان عسلویه و نقاط شهری و روستایی پیرامون آن (٢ شهر و ٢١ روستا) بوده است. بنیاد اجرای این طرح بر حضور آگاهانه و مشارکت ذینفعان مختلف بومی استوار بوده و از اینرو، در انجام آن مشارکت ساکنان جوامع محلی در منطقه ویژه اقتصادی انرژی پارس و سازمانهای محلی و مردمی نقشی تعیینکننده داشته که در تمام آنها ساکنان جوامع محلی مشارکت داشتند.
برگزاری کارگاههای آموزشی «تسهیلگری اجتماعی در صنعت نفت»
اینگونه کارگاهها، با هدف تعامل با جوامع پیرامونی و جلب مشارکت مردمی ملی در توسعه محلی و همچنین تربیت تسهیلگر (متشکل از مدیران و کارشناسان نفتی، نهادهای غیردولتی و مردم) بستری مناسب برای تعامل و مشارکت همه ذینفعان برای رسیدن توسعه محلی است. کارگاههای فوق طی ٢ دوره موفق به تربیت بیش از ٢٠ نفر از گروههای مورد اشاره شد. در سال جاری (١٣٩٤) ادامه کارگاههای تسهیلگری اجتماعی در محیط اجتماعی واقعی برگزار میشود و تسهیلگران اجتماعی صنعت نفت، در راستای تعامل میان صنعت نفت و جوامع محلی به ایفای نقش میپردازند.
مشارکت در اجرای طرح «گفتوگو و توسعه پایدار در ایران: ایجاد همسویی میان گروههای ذینفع»
این طرح در پاسخ به پیامدها و چالشهای منطقه ویژه اقتصادی انرژی پارس در شهرستان عسلویه طراحی و توسط طیف کاملی از دستاندرکاران محلی، ملی و بینالمللی در منطقه ویژه اقتصادی انرژی پارس (شهرستان عسلویه) به مرحله اجرا درآمد. ایجاد «موسسه توسعه پایدار نایبند» بهعنوان یک تشکل مردمی از دستاوردهای مهم این طرح است.
تنظیم تفاهمنامه با سازمان میراث فرهنگی، صنایعدستی و گردشگری
از نیمه دوم سال ١٣٩٢ چند محور در چارچوب مسئولیت اجتماعی صنعت نفت در قبال میراث فرهنگی و گردشگری مطرح شد. در اینباره تفاهمنامهای مشترک با سازمان میراث فرهنگی و گردشگری کشور نهایی شد که مهمترین محورهای آن عبارتند از: همکاری در ایجاد موزه نفت، همکاری در تدوین دانشنامه نفت، زبا نشناسی نفت، سرشماری پدیدههای اجتماعی و فرهنگی نفت، توسعه گردشگری در مناطق نفت و گازخیز، برگزاری دورههای تخصصی گردشگری نفت و گاز، ایجاد دپارتمانهای میراث فرهنگی نفت، توجه به موضوع نفت در کتب درسی، ایجاد و گسترش امکانات فرهنگی در مناطق نفت و گازخیز.
هرچند این تفاهمنامه بهطور کامل جنبه اجرایی به خود نگرفته است، اما بخشی از موضوعات مطرح در آن (بهویژه ایجاد موزه نفت) از سوی مدیریت روابطعمومی وزارت نفت دنبال شده و درحال اجراست.
تشکیل «شورای راهبری مسئولیت اجتماعی صنعت نفت»
این شورا در ابتدا با نام «کمیته مسئولیت اجتماعی صنعت نفت» نخستین نشست خود را با حضور نمایندگان شرکتهای نفتی و با هدف آشنایی با موضوع CSR و ایجاد همگرایی میان شرکتهای نفتی و توجه هدفمند به مسئولیت اجتماعی شرکتی در اسفندماه ١٣٩٢ برگزار کرد. با گذشت زمان و کسب تجربه و همچنین تخصصیتر شدن موضوعات مسئولیت اجتماعی شرکتی، «شورای راهبری» تشکیل و نشستهای مسئولیت اجتماعی ادامه پیدا کرد.
تدوین «سیاستهای کلان جهت توسعه اجتماعی - محیطی مناطق صنعت نفت»
در ابتدای سال ١٣٩٣ پروژهای با هدف تدوین «سیاستهای اجتماعی صنعت نفت» در دست اقدام قرار گرفت. هدف از این پروژه؛ «مدیریت تاثیرات صنعت نفت در مناطق نفت و گازخیز کشور» و همچنین «ساماندهی کمکها و حمایتهای اجتماعی صنعت نفت در قبال کارکنان خود و جوامع محلی و محیط پیرامونی در مناطق عملیاتی» بود.
مهمترین این سیاستهای اجتماعی شامل تحقق مشارکت فعالانه اجتماعات محلی در جهت نیل به توسعه پایدار مناطق نفتی، بکارگیری پتانسیلهای اجتماعی - اقتصادی اجتماعات محلی در جهت پشتیبانی از صنعت نفت، تحقق سرمایهگذاریهای زیربنایی و بلندمدت در مناطق پیرامونی صنعت نفت، توانافزایی اجتماعات محلی در جهت پشتیبانی از صنعت نفت، تحقق زنجیره تامین کالا و خدمات محلی در موارد نیاز صنعت نفت، رفع کمبودهای اساسی جوامع محلی با توجه به شاخصهای ملی با همکاری سازمانهای محلی و دولتی ذیربط، توسعه شهری به جای شهرکسازی در جهت اسکان کارکنان صنعت نفت و تحقق مشارکت جوامع محلی و کارکنان در جهت ارتقای سطح سلامت و ایمنی و حفاظت محیط زیست میشود.
تدوین «نقشه راه بلوغ مسئولیتهای اجتماعی شرکتی در وزارت نفت و شرکتهای زیرمجموعه»
تدوین این نقشه راه با کمک موسسه ترویج حاکمیت و مسئولیت شرکتی و با هدف تعیین چشمانداز استقرار و تثبیت مسئولیت اجتماعی شرکتی در صنعت نفت کشور در سال ١٣٩٣ صورت پذیرفته که با توجه به گستردگی موضوع، هنوز به مرحله نهایی نرسیده است.
تدوین «طرح ساماندهی اقدامات مبتنی بر مسئولیت اجتماعی شرکتی در صنعت نفت ایران»
این طرح با هدف عمده ساماندهی و برنامهمحور کردن اقدامات شرکت در زمینه مسئولیت اجتماعی شرکتی و در راستای پاسخگویی منطقی و متوازن به نیازها و چالشهای واقعی کارکنان شرکتهای نفتی، جامعه و محیط زیست تدوین شده است. طرحریزی برنامهها و پروژههای مسئولیت اجتماعی شرکت در پرتو روند توسعه محلی، منطقهای و ملی تدوین و در اختیار شرکتهای نفتی قرار داده شده است.
تدوین «دستورالعمل مطالعه و اجرای پیوست اجتماعی و فرهنگی پروژههای صنعت نفت»
این دستورالعمل با هدف مدیریت تاثیرات و پیامدهای پروژههای نفتی در سال جاری تدوین شده و درحال نهاییسازی است.
تدوین «طرح مطالعه تاریخی مسئولیت اجتماعی شرکتی در صنعت نفت ایران»
این طرح با اهداف شناخت پیشینه و حال اقدامات، مقایسه مناطق و شرکتها از حیث اقدامات انجام شده، شناسایی مشکلات پیش روی شرکتهای نفتی در انجام اقدامات در زمینه CSR و ثبت و گزارش آنها و بالاخره شناخت عملکرد صنعت نفت در زمینه مسئولیت اجتماعی شرکتی و سازمانی تدوین شده و آماده اجراست.
مراقبت از جامعه در بنگاه بزرگ اقتصادی
براساس این گزارش، وزارت نفت در حیطه مسئولیت اجتماعی، تعهدهایی را فراروی خود قرار داده تا علاوه بر تامین منابع و منافع خود، بحث بهبود رفاه جامعه را هم فراهم آورد. با این حساب، وزارت نفت بهعنوان یک بنگاه بزرگ و تاثیرگذار، مفهومی انعطافپذیر را از مسئویت اجتماعی در برابر ذینفعان خود نهاده است؛ چرا که مسئولیت اجتماعی درعینحال که یک «هدف» تلقی میشود، اما یک «اسلوب و شیوه» نیز هست. مسئولیت اجتماعی بخش سازندهای از یک راهبرد سازمانی است. آنجا که سازمان در عرضه تولیدات یا خدمات خود؛ ذیل توجه به دغدغهها و نیازها و اولویتهای ذینفعان درونی و بیرونی؛ تلاش بینظیری را برای هماهنگسازی در ابعاد «هدفمندی مسئولیتپذیری» انجام میدهد و این همان مفهوم برقراری مشروعیت اقدامات یک سازمان در جامعه است. ابعاد عملیاتی و فنی صنعت نفت، نمیتواند جدا از ابعاد اجتماعی آن باشد و از اینرو وزارت نفت مجموعهای از وظایف و تعهدات را برعهده گرفته تا براساس آنها در جهت حفظ، مراقبت و کمک به جامعهای که در آن فعالیت دارد، اقدام کند.
مسئولیت اجتماعی شرکتی چیست؟
مسئولیت اجتماعی شرکتی ( Corporate Social Responsibility) مجموعه وظایف و تعهداتی است که یک شرکت باید در جهت حفظ، مراقبت و کمک به جامعهای که در آن فعالیت میکند، انجام دهد. بهطور مشخصتر میتوان گفت که مسئولیت اجتماعی شرکت فعالیتهایی است که پیشبرنده سود و منفعت اجتماعی بوده و فراتر از منافع سازمان و آن چیزی است که صرفا منحصر به موازین قانونی باشد.
شکی نیست که بنگاههای اقتصادی در قبال کلیه ذینفعان (مشتری، محیط پیرامونی، کارمند، خود سازمان، مصرفکنندگان، محیط زیست، محله، همسایهها، دانشگاه و اقتصاد آن ملت) مسئول هستند.
بهطور کلی سازمانها و شرکتها، تاثیر عمدهای بر سیستم اجتماعی دارند، بنابراین فعالیت آنها باید به گونهای باشد که تاثیرات مثبت حاصل از آن را به حداکثر رسانده و اثرات منفی را به حداقل کاهش دهد. طبق تعریف، سازمان بهعنوان تاثیرگذارترین عضو جامعه، باید نگران نیازها و خواستههای درازمدت جامعه باشد و در جهت رفع معضلات آنها بکوشد. بدین ترتیب، مسئولیت اجتماعی تدابیر و رفتارهای تجاری در حوزههای کارگری، مصرفکنندهها، حمایتهای زیستمحیطی، حقوق بشر، ضوابط رفتاری، اخلاقی و اطاعتپذیری، فعالیتهای اجتماعی و خیرخواهی شرکتی را شامل میشود. مفهوم مسئولیت اجتماعی شرکتها، این اجزا را به هم وصل میکند و فعالیتها را حول یک چارچوب خاص سازمان میدهد.